Museotik Historias
Euskadiko lehen Gobernua
1936ko urriaren 7an lehenengo Eusko Jaurlaritza eratu zen, Gerra Zibilaren erdian, egun batzuk lehenago, urriaren 1ean, Errepublikako Gorteek Autonomia Estatutua onartu ondoren. José Antonio Agirre lehendakaria buru zuela, batasun nazionaleko gobernua izan zen, eta Errepublikari leial ziren indar politikoak bildu zituen: nazionalistak, errepublikanoak, sozialistak eta komunistak. Bere agintaldiak bederatzi hilabete eskas iraun zuen euskal lurraldean, Bilbo matxinatutako tropen esku erori ondoren erbesteratu behar izan baitzuen. Gobernuak bere nazioarteko zilegitasunari eutsi zion, eta José Antonio Agirrek zuzendu zuen 1960an hil zen arte. Ondoren, Jesús María Leizaola izan zen lehendakaria, 1979an Euskadira itzuli arte.
Lizarrako Estatutua 1931n izan zen Euskadirentzako autonomia-proiektuaren lehen proposamena, II. Errepublikaren garaian idatzia. Hala ere, arrazoi juridiko eta politiko ugari zirela medio, ez zen aurrera atera, eta azkenean Madrilgo Gorteek baztertu egin zuten.
Bi urte geroago, 1933ko azaroan, erreferendum bidez onartu zen Batzorde Kudeatzaileen Estatutua izenez ezagutzen dena. Proiektu horrek nazionalisten, errepublikanoen eta sozialisten babesa jaso zuen, baina eskuindarrak eta tradizionalistak aurka izan ziren. Hala ere, haren parlamentu-izapidetzea geldirik geratu zen, Gorteetan eskuineko indarrek gehiengoa zutelako. 1936ko otsaileko hauteskundeen ondorioz eratutako Gorteek, gehienbat ezkerreko ordezkariez osatuta zeudenek, estatutuaren izapidetzea berriro abiatu zuten. 1933an bozkatutako testuarekin alderatuta zenbait aldaketa izan bazituen ere, 1936ko urriaren 1ean onartu zen, Espainiako Gerra Zibila eragin zuen altxamendu militarra gertatu eta hiru hilabetera.
Estatutuak Euskadiko behin-behineko gobernua eratzea aurreikusten zuen. Gobernuburua euskal udaletako herri-hautaketaz aukeratutako zinegotziek hautatuko zuten. Horrela, 1936ko urriaren 7an, udal-ordezkarien ia aho bateko babesarekin, José Antonio Agirre aukeratu zuten Eusko Jaurlaritzako lehen lehendakari. Agirrek karguaren zina egin zuen Gernikako Arbolaren azpian, eta bere gobernuaren osaera jakinarazi zuen. Gobernu-programa, Gernikako Adierazpena izenez ezaguna, aldez aurretik adostu zuten EAJk eta Euskadiko Fronte Popularra osatzen zuten bost alderdiek.
Kontzentrazioko gobernu berria hamaika sailburuz osatu zen: horietatik lau jeltzaleak ziren, hiru sozialistak, bi errepublikanoak, bat Eusko Ekintza Nazionalekoa (ANV) eta beste bat Euskadiko Alderdi Komunistakoa. Sailburu gehienak 1931n, II. Errepublika iritsi zenean, sartu ziren politikagintzan; gobernu gaztea zen, izan ere, lehendakari izendatu zutenean José Antonio Agirrek 32 urte besterik ez zituen. Guztiak bizkaitarrak edo gipuzkoarrak ziren, gehienak erdi-mailako gizarte-klaseetakoak, eta horietako bi langile-klasekoak. Horrez gain, Errepublikaren garaian ardura garrantzitsuak izan zituzten, eta Bizkaiko zein Gipuzkoako Defentsa Batzordeetan parte hartu zuten.
Gobernu-programak erlijio-askatasuna bermatzen zuen, baita erlijio-elkarteetako kideen eta haien ondasunen segurtasuna ere. Era berean, euskararen koofizialtasuna eta irakaskuntzako elebitasuna azpimarratzen zituen. Ekonomiaren arloan, jabetza txikia babesten zuen eta erreforma-programa bat garatu nahi zuen, eremu errepublikarreko politika iraultzaileetatik urrun.
Defentsaren alorrean, helburu nagusia gerra irabaztea zen. Horretarako, Agirreren gobernuak alderdi eta sindikatuetako miliziak militarizatu zituen, Euskadiko armada erregularra osatzeko. Halaber, Eusko Jaurlaritzak polizia-kidego propio bat sortu zuen, Ertzaña, Errepublikako Guardia Nazionalaren ordezkoa izango zena. Telesforo Monzón, Gobernazio Saileko arduradunak, kidego berriaren sorrera bultzatu zuen; infanteriako atal bat eta atal motordun bat zituen, guztira 1.200 agentek osatua.
1936ko urritik 1937ko ekainera bitartean, Eusko Jaurlaritzak, Bilboko gaur egungo Carlton Hotelaren eraikinean zuen egoitzatik, eskumen osoz jardun zuen. Atzerriko ordezkaritzen bidez, batez ere Frantziarekin eta Britainia Handiarekin harremanak izan zituen; moneta jaulki zuen eta pasaporteak egin zituen; indultuak eman zituen; justizia-sistema berrantolatu zuen, Euskadiko Herri Auzitegia eta Euskadiko Auzitegi Militarra sortuz; eta lehen euskal unibertsitatea ere eratu zuen.
Eusko Jaurlaritzak bere agintea Bizkaiko lurraldean gauzatu zuen. Araban estatu-kolpeak arrakasta izan zuen, eta Gipuzkoa 1936ko udan okupatu zuten. Frontea Deba haranean egonkortu zen hilabete batzuez, harik eta 1937ko udaberrian matxinatuek Iparraldeko Frontea aktibatu zuten arte, Kantauri itsasertzeko lurraldeak menderatzea amaitzeko asmoz. Martxoaren 31n, Italiako hegazkineriak Durango bonbardatu zuen, eta erasoaldi hori apirileko lehen egunetan errepikatu zen. Apirilaren 20an Elgeta erori zen, eta 25ean Italiako hegazkinek Eibar hiria bonbardatu zuten. Hurrengo egunean, bonbek Gernika suntsitu zuten. Bilbo inguruan eraikitako Burdinazko Gerrikoa hautsi ondoren, hiribildua ekainaren 19an okupatu zuten. Gerra militarki amaitu zen Euskadin, eta Eusko Jaurlaritzak erbestean iraun behar izan zuen. Agirrek bere gobernuaren zati bat Bartzelonara eraman zuen; han, Lluís Companysen gobernuarekin estuki lankidetzan jardun zuen, harik eta Francoren tropek Katalunia hartu zuten arte. Orduan, 1939ko otsailean, Frantziara joan zen.
Une horretatik aurrera, lehen Eusko Jaurlaritzak erbestean jarraitu zuen. José Antonio Agirre izan zen lehendakaria 1960an Parisen hil zen arte; ondoren, Jesús María Leizaola izan zen lehendakari, 1979an Euskadira itzuli zen arte, Gernikako Estatutua onartu ondoren.
Istorioan agertzen diren obrak honako museo hauetakoak dira:
ESPLORATU BILDUMAK
Busto del Lehendakari Aguirre
Eusko Jaurlaritzaren Arte Bilduma
José Antonio Aguirreren erretratua
Bilboko Euskal Museoa
Bandera del Lehendakari Agirre - 00/10/1937
Euskal Abertzaletasunaren Museoa
