Museotik Historias

Euskal Herriko kartel politikoaren historia estuki lotuta dago XIX. mendearen amaieratik gaur egunera arte lurraldean izan diren aldaketa sozial, industrial eta politikoekin. Bere jatorria kokatzen da industrializazio handiko eta langile, nazionalista eta errepublikar mugimenduen larrialdiko testuinguruan. Testuinguru horretan, kartela bitarteko eraginkorra zen ideia politikoak zabaltzeko, herritarrak mobilizatzeko eta ekitaldi publikoei deitzeko.

Bigarren Errepublikan eta bereziki Gerra Zibilean, kartel politikoak garapen handia lortu zuen. Indar errepublikarrek zein euskal nazionalismoak propagandarako tresna gisa erabiltzen zuten, eta gai hauek nabarmentzen ziren: euskal nortasunaren defentsa, antifaxismoa, elkartasuna eta herri mobilizazioa. Garai hartan, kolore biziak, irudi sinbolikoak eta mezu zuzenak nagusitzen ziren. Adibide esanguratsua da Txiki irudigileak egiten zuen kartela: 1933ko Autonomia Estatutuaren erreferendumean botoa ematera animatzeko, "Kudeatzaileen Estatutua" izenez ezagutzen dena, Foru Aldundietako Batzorde Kudeatzaileen ekimenez egin zelako, eta azaroaren 5ean egin zelako.

Gizarte-laguntzak ere bere isla izan zuen garaiko kartelgintzan. Hala erakusten zuten 1937an Bilboko Litografia Langileen Elkarteak inprimatutako eta Lehen Eusko Jaurlaritzako Gizarte Laguntza Sailak argitaratutako lanek. Kartel horiek Gerra Zibilaren ondorioz iheslari politikoen seme-alabei laguntzeko "haur-egonaldiak" iragartzen zituzten. Helburu horrekin erabilitako eraikinetako bat Olabarri familiaren egoitza izan zen, Bilboko Campo de Volantin kaleko 41. Zenbakian (haren irudia kartelean ageri da). Beste adibide bat da "Gizarte-laguntza. Milizianoaren Umezurtzaren Etxea"; bertan, miliziano bat irudikatzen da, hezkuntza-jardueretan hainbat gazte behatzen.

Bestalde, Emakumeen Sailak "Gizarte Laguntza" deiturikoa antolatu zuen Gerra Zibileko alargun eta umezurtzei laguntzeko, Elexpuru argitaletxeak inprimatutakoa eta Bilboko Euskal Museoan babesten da.

Espainiako Gerra Zibilean, kartelak zeregin nagusia hartu zuen propagandarako. Errepublikar zein nazionalen aldeko artistek euren talentua eta gaitasunak ideologiaren zerbitzura jarri zituzten. Behin eta berriz aipatutako gaien artean, eginbeharra betetzea eta aberria defendatzeko deia nabarmentzen ziren. Esaterako, Fournierrek inprimatutako kartelean, errekete-soldadu batek bizkaitarrak tertzion izena ematera animatzen zituen. Errekete-miliziak Nafarroan eta Arabako eta Gipuzkoako landa-eremuetan errotu ziren, eta "txapel gorri" ezagutzen ziren milaka borrokalari mobilizatu zituzten iparraldeko frontea konkistatzeko. Arlaizek 1935ean egindako litografian lau soldadu erreketetar agertzen dira guardia egiten.

Kartelak tropa faxisten lorpenak goraipatzeko ere erabili ziren; hori da Nicolás Martínezen litografien kasua, non 1937ko ekainaren 19an Bilbo hartu zuteneko urteurrena ospatzen den. Lehenengoan, infanteriako soldadu armatu bat agertzen da herriko udaletxearen aurrean, eta gainetik hegazkin batzuk hegan dabiltza. Bigarrenean, 1938an egina, San Anton eliza irudikatzen da, lehen planoan baionetak katea hausten du (Bilboko defentsarako eraikitako Burdin Hesiaren sinboloa).