Museotik Historias

Garai bateko hezkuntza

Lurralde-banaketak eta analfabetismoak XIX. mendera arte Euskal Herrian eskola-egiturarik ez egotea ekarri zuten. Mendearen erdialdera, eskola Estatuaren politika orokorraren parte zen; maisuak bere eskumenpean geratu ziren eta gaztelania nagusitu zen irakaskuntza hizkuntza gisa. Pixkanaka-pixkanaka, euskal hezkuntza eta hizkuntza defendatzen zituen kultur mugimendu bat sortu zen, eta euskal eskolak eratzeko saiakerak egin ziren. 1896an Resurrecci�n M� de Azkuek Euzkal Ikastetxea sortu zuen Bilbon, ikastolen aitzindaria. 1917an Miguel Mu�oak Donostiako Ikastetxea sortu zuen. Hiriko doako lehen hezkuntza eskola izan zen, eta euskarazko eskolak eman zituen 1936an itxi zuten arte. Ikastola hau karmeldarren komentuan kokatu zen eta eraikin bat izan zuen haur hezkuntzarako, beste bat lehen hezkuntzako mutilentzat eta beste bat lehen hezkuntzako neskentzat.

1920ko hamarkadan Bizkaiko Auzuneko Eskolak jarri ziren martxan (1919-1938), proiektu elebiduna zuen euskal eskola bat garatzeko helburuarekin. Garai berekoak dira Gipuzkoako Landa Eskola Probintzialak (1930-1938), heziketa gabezia ordezkatzeko xedea zuena. Handik gutxira, 1932an, Eusko Ikastola Batza sortu zen, lehenengo Euskal Eskolen Federazioa, Bizkaiko 14 ikastolak eta Gipuzkoak zuen bakarra bildu zituena.

Gerra zibilak eta euskarazko irakaskuntza ofizialki murrizteko politikek ikastolak desagertzea ekarri zuten, eta, ondorioz, guraso askok ezkutuan eskolatu zituzten beren seme-alabak euskaraz ikas zezaten. Lan horretan Elbira Zipitria nabarmendu zen, 1943tik Donostiako bere etxean eskolak eman zituena eta euskal irakasle gazteak hezi zituenak. Horrela, etxeko eskolak ugaritu ziren: "klandestinitatean andere�oak" ziren.

60ko hamarkadaren hasieran, euskal gizartearen aldaketa politiko, sozial eta ekonomikoaren ondorioz, ikastolak berpiztu ziren zenbait herritan. Lehenengo ikastola horiek gurasoek bultzatu eta mantendu zituzten. 70eko hamarkadan, Gipuzkoako Ikastolen Federazioa sortu zen, ikastolen mugimenduaren proposamenak normalizatzen eta erregularizatzen saiatu zena, baina 1970eko Hezkuntza Legeak krisia ekarri zuen berriro ere. 1980an sinatu zen Eusko Jaurlaritzaren eta Hezkuntza Ministerioaren arteko hitzarmena.

Arte eta lanbide eskolak XIX. mendearen amaiera eta XX. mendearen hasiera artean sortu ziren, hezkuntza-sistemaren edozein aurreikuspenetatik kanpo. Industria-modernizazioarekin batera lan-indarraren eskaria handitu egin zenez, langileen prestakuntza-beharrak arintzeko ahalegina izan zen. Ikastetxe horiek beren eskola-curriculuma egokitu zuten beharrizan sozialetara eta industria-, merkataritza- eta artisau-garapenera. Oro har, udalak izan ziren eskola horien sustatzaileak; ondoren, aldundiek beren funtzionamendurako ekarpenak egiten zituzten.

Bizkaian, eskolak itsasadarraren ezkerraldean bildu ziren bereziki. Gipuzkoan bat datoz lurraldean garatzen ari ziren industrializazio-guneekin, hala nola Debabarrenarekin, Tolosako eskualdearekin eta Donostiakoarekin. Araban eta Nafarroan oso urriak ziren eta ia guztiak elizaren esku zeuden.

Ikasleak 12 urtetik aurrera sartu ahal ziren, eta irakurtzen eta idazten jakin behar zuten, bataio-ziurtagiriarekin edo erregistro zibileko ziurtagiriarekin eta irakasle baten ziurtagiriarekin justifikatzen zena. Ikasle gehien zituzten lanbideak burdinaren industriarekin, zurarekin eta harriaren lanbideekin lotutakoak ziren. Lanbideak pixkanaka eboluzionatzen ari ziren, eta lan-merkatuan agertzen ziren lanbide berriak ikasleen ibilbide profesionaleko asmoetan islatzen ziren.

Lehen hezkuntzan gertatzen zen bezala, ohikoa zen arte eta lanbidetako ikasleek ere eskola uztea, batez ere espero zuten maila lortu zutela uste zutenean. Deigarria da hori ez gertatzea ikasle nesken artean; are gehiago, haiek ikasketa-emaitza hobeak lortzen zituzten. Eskola-uzte goiztiarra ekiditeko, Bilboko Eskolak berme-gordailua ezarri zuen, eta horrela, ikastaroa amaitzen zuten ikasleei matrikularen zenbatekoa itzultzen zieten. Beste eskola batzuek sariak ematen zituzten, hala nola aurrezki-kutxetako kontuak edo beren lanbideari zegozkion tresnak.

Eibarko Armagintza Eskola izan zen Estatuko lehen eskola profesionala, lanbidearen ikaskuntza eta irakaskuntza teorikoa eta teknikoa uztartzen zituena. Bere ospea Euskal Herritik kanpo ere aitortua izan zen, eta mende batez baino gehiagoz Debabarreneko industrien oinarri tekniko eta enpresariala elikatu du. 1912an sortu zen, Udalaren eta armagileen ekimenez, Eibarren eta bere ingurunearen garapen industriala bultzatzeko asmoz.

XX. mendeko lehen urteetan ehunka aprendiz sartzen ziren Eibarko lantegietako tailerretan. Horiek ordainsaririk gabe lan egiten zuten ofizio bat ikasteko.

Industria-giroak metodo bati jarraitzeko beharra ikusi zuen, hau da, teoria eta praktika koordinatzeko eta irakaskuntza batzuetan islatzeko beharra. Hala, 1910ean, Eibarko Udalak arma-proben banku bat eraikitzea proposatu zuen, eta museo baten eta armagintza-eskola baten egokitasuna planteatu zuen. Proiektua Madrilera iritsi zen, eta bertan laguntza ekonomikoa eskatu zitzaion Sustapen ministro Fermin Calbeton donostiarrari, eskola sortzeko. Bera izan zen ikastetxearen aitzindari nagusietakoari.

Liejako �cole d'Armerie izan zen Pedro Goenagak, Eibarko zinegotzi errepublikar eta industrialak, proiektuaren oinarriak ezartzeko erabili zeun erreferentzia. 1912ko urrian eskola berriaren Estatutuak eta Araudiak onartu ziren, bere kokapena adosten ari ziren eta, gainera, Estatuaren aurrekontua zuten. 1913ko urtarrilean eraikinaren lehen harria jarri zen, obrak esleitu ziren eta eskolak ematen hasi ziren, behin-behinean, haur-eskola batean. Juli�n Echeverr�a izan zen zuzendari lehenengo bi hamarkadetan, eta bere lan onari esker, Eskolak laster gainditu zituen beste arte eta lanbide eskola batzuk, mekanikako eta armagintzako ikastetxeen abangoardian jarriz.

Mende batzuk lehenago, Rodrigo Mercado de Zuazola humanistak bere jaioterria hiribildu unibertsitario bihurtu nahi izan zuen. Horrela, Paulo III. aita santuaren bulda bat lortu zuen 1540an O�atiko Unibertsitatea eraikitzeko. Zuazolak goi karguak izan zituen gortean Fernando Katolikoaren eta Karlos V.aren erregealdietan, eta Avilako gotzain zela, O�atiko Sancti Sp�ritus Unibertsitatea eraikitzeko lanari ekin zion. Valladolideko, Salamancako edo Alcalako unibertsitate berrien aurrean, ez zen lan erraza izan garai hartan 5.000 biztanle zituen hiribilduan unibertsitate bat ezartzeko ideiari ekitea.

Pedro Velez de Guevarak, O�atiko kondeak, lurrak laga zituen, eta O�atiko kontzejuak lanak egiteko behar zen egurra eta urrezko 500 dukat eman zituen. Eskolak 1548an hasi ziren, Errenazimentuko eraikin monumental batean, eta lege, kanon, arte, medikuntza eta teologia fakultateak izan zituen, 1842an itxi zuten arte.

O�atiko Unibertsitatea Euskal Herriko lehen unibertsitatea eta bakarra izan zen 1886an Jesusen Lagundiak Deustuko Unibertsitatea sortu zuen arte. Euskal Autonomia Erkidegoan ekonomia eta industria hedatzen ari ziren une horretan, eta unibertsitate-zentro propioa izateko nahiak eragin zuen haren sorrera. Proiekzio nazional handieneko fakultateetako bat Deustuko Merkataritza Unibertsitatea izan zen. Unibertsitate horren lehen promozioa 1916an hasi zen, eta berezko titulazio batean graduatu zen, ekonomia-zientzietako ikasketen egoera ofiziala onartu baino askoz lehenago. II. Errepublikan Jesusen Lagundiaren desegitearen ondorioz itxi zen, Gerra Zibilaren ondoren berriro sortu zelarik.

Istorio honetan agertzen diren obrak honako museo hauetakoak dira: